Mỹ - Iran chính thức ký thỏa thuận chấm dứt xung đột

Mỹ và Iran đã chính thức ký kết biên bản ghi nhớ vào ngày 18.6, sớm hơn một ngày so với kế hoạch ban đầu. Thỏa thuận 14 điểm bao gồm chấm dứt ngay lập tức các chiến dịch quân sự, dỡ bỏ phong tỏa hải quân, cho phép Iran thu phí dịch vụ tại eo biển Hormuz sau 60 ngày miễn phí, cùng cam kết đàm phán về chương trình hạt nhân và gói tái thiết 300 tỷ USD.

Thỏa thuận đã được ký kết theo hình thức điện tử giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Theo xác nhận từ người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei, văn bản đã được chính thức thông qua và ký kết bởi cả hai bên.

Điều đáng chú ý là việc ký kết diễn ra sớm hơn dự kiến. Ban đầu, buổi lễ ký kết trực tiếp dự kiến được tổ chức tại Thụy Sĩ vào ngày 19.6. Tuy nhiên, trong vòng 24 giờ trước đó, hai bên đã quyết định chuyển sang hình thức ký điện tử. Ông Baghaei giải thích rằng chữ ký điện tử của các quan chức cấp cao nhất sẽ “nâng cao chi phí của việc vi phạm” thỏa thuận. Ông cũng cho biết việc tổ chức một buổi lễ ký kết trực tiếp là “không thực sự phù hợp”.

Tổng thống Trump đã ký văn bản tại Cung điện Versailles trong bữa tối với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Một bức ảnh chụp văn bản đã ký đã được gửi tới Iran và các nước trung gian. Cố vấn của ông Trump, Dan Scavino, đã đăng tải video ghi lại khoảnh khắc Tổng thống Mỹ ký biên bản và sau đó chuyển cho Ngoại trưởng Marco Rubio.

Pakistan đóng vai trò trung gian quan trọng trong thỏa thuận này. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đã thông báo rằng “Biên bản Ghi nhớ Islamabad” đã được ký kết điện tử và có hiệu lực ngay lập tức. Theo ông Sharif, bước đầu tiên sau khi ký kết là Iran sẽ lập tức mở lại eo biển Hormuz và Mỹ sẽ ngay lập tức dỡ bỏ phong tỏa hải quân.

Mục lục

01

14 điểm cốt lõi: Chấm dứt chiến sự, đàm phán hạt nhân và tái thiết

02

Eo biển Hormuz: Tâm điểm của thương lượng

03

Gói tái thiết 300 tỷ USD: Cơ hội hay rủi ro?

04

Phản ứng của cộng đồng quốc tế

05

Những thách thức phía trước

06

Lời kết

14 điểm cốt lõi: Chấm dứt chiến sự, đàm phán hạt nhân và tái thiết

Nội dung biên bản ghi nhớ gồm 14 điểm, được chính quyền Mỹ công bố và hầu như trùng khớp với thông tin đã được truyền thông đưa tin trước đó.

Điều 1 quy định hai nước cùng các đồng minh tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và lâu dài các chiến dịch quân sự trên toàn bộ mặt trận, bao gồm tại Lebanon. Văn bản cam kết không tiến hành bất kỳ cuộc chiến tranh hay hành động quân sự nào chống lại nhau và tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ cũng như chủ quyền của Lebanon.

Điều 2 ghi nhận sự tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của mỗi bên, cùng cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

Điều 3 ấn định hai bên cam kết đàm phán và đạt thỏa thuận cuối cùng trong tối đa 60 ngày, có thể gia hạn với sự đồng thuận chung. Khung thời gian này được dành để đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, theo nhận định của BBC, việc đạt được một thỏa thuận hạt nhân toàn diện chỉ trong 60 ngày là một thách thức lớn, khi mà chính quyền Obama đã mất 20 tháng để đàm phán thỏa thuận hạt nhân năm 2015.

Điều 4 quy định Mỹ sẽ bắt đầu dỡ bỏ phong tỏa hải quân ngay sau khi ký kết và hoàn tất trong vòng 30 ngày. Mỹ cũng cam kết rút lực lượng khỏi vùng lân cận Iran trong vòng 30 ngày sau khi đạt thỏa thuận cuối cùng.

Điều 5 đề cập đến eo biển Hormuz - một trong những điểm nhạy cảm nhất của thỏa thuận. Iran sẽ đảm bảo tàu thuyền thương mại tự do qua lại từ vịnh Ba Tư ra biển Oman và ngược lại mà không thu phí trong 60 ngày. Sau đó, Iran và các nước láng giềng vùng Vịnh, bao gồm Oman, sẽ xác định cơ chế mới để quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz theo luật quốc tế. Lưu ý rằng Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa trong vòng 30 ngày, trong khi Iran chỉ miễn phí qua eo biển trong 60 ngày.

Điều 6 là một trong những điểm gây chú ý nhất: Mỹ cam kết cùng các đối tác trong khu vực phát triển một kế hoạch tái thiết và phát triển kinh tế cho Iran trị giá ít nhất 300 tỷ USD. Cơ chế thực hiện sẽ được hoàn thiện như một phần của thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày. Tổng thống Trump nhấn mạnh rằng Mỹ sẽ không trực tiếp chi tiền cho Iran, mà số tiền này sẽ đến từ các khoản đầu tư tư nhân và các đối tác trong khu vực. Phó Tổng thống JD Vance xác nhận quỹ này sẽ đến từ một nhóm các quốc gia vùng Vịnh do Mỹ làm trung gian.

Điều 7 cam kết Mỹ sẽ chấm dứt mọi hình thức cấm vận đối với Iran, bao gồm các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc và các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ. Tuy nhiên, việc dỡ bỏ trừng phạt được gắn trực tiếp với kết quả thực hiện các cam kết về hạt nhân. Ngay sau khi ký kết, Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp giấy phép cho xuất khẩu dầu thô Iran và các dịch vụ liên quan.

Điều 8 khẳng định Iran sẽ không sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân. Iran đã cam kết tiêu hủy kho uranium được làm giàu của nước này ở mức tối thiểu thông qua phương pháp pha loãng dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Các quan chức Mỹ gọi đây là “một chiến thắng rất lớn”.

Eo biển Hormuz: Tâm điểm của thương lượng

Eo biển Hormuz nổi lên như một trong những điểm gây tranh cãi nhất trong thỏa thuận. Trước chiến sự, eo biển này vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

Theo thỏa thuận, Iran sẽ cho phép tàu thuyền qua lại miễn phí trong 60 ngày. Tuy nhiên, sau giai đoạn này, Iran có kế hoạch thu phí dịch vụ hàng hải đối với tàu thuyền đi qua eo biển. Ông Mohammad Baqer Qalibaf - Chủ tịch Quốc hội kiêm nhà đàm phán chính của Iran - tuyên bố trên truyền hình rằng eo biển Hormuz “sẽ không trở lại trạng thái trước chiến sự”. Ông khẳng định Iran có chủ quyền đối với eo biển và sẽ thu phí cho các dịch vụ tại đó.

Phía Mỹ có cách tiếp cận khác. Một quan chức cấp cao của chính quyền Trump nhấn mạnh rằng các quốc gia vùng Vịnh “sẽ không bao giờ đồng ý với bất kỳ thỏa thuận dài hạn nào tính phí qua lại”. Sự khác biệt trong cách hiểu này có thể trở thành điểm mâu thuẫn trong các cuộc đàm phán tiếp theo.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nhấn mạnh rằng trách nhiệm đối với eo biển Hormuz thuộc về Iran và Oman, và Iran sẽ thu phí cho “các dịch vụ cung cấp cho tàu thuyền”.

Gói tái thiết 300 tỷ USD: Cơ hội hay rủi ro?

Quỹ tái thiết 300 tỷ USD là một trong những điểm thu hút sự chú ý lớn nhất của thỏa thuận. Theo thông tin từ Reuters, đây là một quỹ đầu tư tư nhân nhằm thúc đẩy dòng vốn vào Iran. Nguồn tin cho biết quỹ đầu tư 300 tỷ USD này hoàn toàn tách biệt với các cuộc đàm phán về dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng tài sản quốc gia Iran bị đóng băng ở nước ngoài.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance xác nhận Iran sẽ được tiếp cận quỹ tái thiết này nếu đáp ứng đầy đủ các cam kết, bao gồm từ bỏ tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân, xử lý kho nguyên liệu hạt nhân đã làm giàu và chấp nhận cơ chế giám sát chặt chẽ.

Tổng thống Trump đã bác bỏ thông tin cho rằng Mỹ đang xem xét thành lập quỹ 300 tỷ USD cho Iran. Trong một cuộc họp báo tại G7, ông nói: “Chúng tôi không làm gì cả, chúng tôi không bỏ tiền ra”. Thay vào đó, Mỹ sẽ tạo điều kiện cho các khoản đầu tư tư nhân vào Iran.

Phản ứng của cộng đồng quốc tế

Quan điểm từ Iran

Các quan chức Iran đã có những phát biểu đáng chú ý về thỏa thuận. Ông Mohammad Baqer Qalibaf tuyên bố trên truyền hình nhà nước rằng thỏa thuận đại diện cho một “thất bại” của Mỹ và người dân sẽ thấy và đánh giá.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định rằng năng lực phòng thủ của Iran “sẽ không được thảo luận trong bất kỳ quy trình nào hoặc với bất kỳ bên nào”. Về tên lửa đạn đạo, ông nói một cách hình tượng: “Tên lửa của chúng tôi không thích khi ai đó nói về chúng”.

Baghaei cũng xác nhận rằng vật liệu hạt nhân của Iran sẽ không bị đưa ra khỏi đất nước. Thỏa thuận cho phép Iran lựa chọn phương án pha loãng uranium. Ngoài ra, ông tuyên bố rằng thỏa thuận 60 ngày bắt đầu có hiệu lực từ ngày 18.6. Trong thời gian này, Mỹ “không được tăng cường sự hiện diện quân sự trong khu vực hoặc áp đặt các lệnh trừng phạt mới”.

Về các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon, Baghaei cảnh báo rằng Iran sẽ coi đây là “sự vi phạm cam kết” của Mỹ. Ông cũng nhấn mạnh rằng lệnh trừng phạt dầu mỏ đối với Iran phải được dỡ bỏ và Iran được phép bán dầu “bắt đầu từ hôm nay và trong 60 ngày”.

Phản ứng từ Mỹ

Tổng thống Trump ca ngợi thỏa thuận là một chiến thắng lớn. Tuy nhiên, ông cũng đưa ra cảnh báo rõ ràng: “Nếu nó không được thực hiện trong 60 ngày, không sao cả, chúng tôi sẽ quay trở lại ném bom”. Ông nhấn mạnh rằng thỏa thuận ngăn Iran “không bao giờ” có được vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, thỏa thuận đã vấp phải sự chỉ trích từ chính đảng Cộng hòa của ông Trump. Thượng nghị sĩ Bill Cassidy, một thành viên của đảng Cộng hòa, đã gọi đây là “sai lầm chính sách đối ngoại tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ”. Ông cho rằng “tham vọng hạt nhân của Iran không bị kiềm chế” và Iran đã học được rằng đe dọa eo biển Hormuz là một chiến thuật hiệu quả.

Phản ứng từ Israel và Hezbollah

Israel không phải là bên tham gia đàm phán và có thể không cảm thấy bị ràng buộc bởi thỏa thuận. Điều này tạo ra một yếu tố bất ổn tiềm tàng, đặc biệt khi xung đột tại Lebanon vẫn tiếp diễn.

Trong khi đó, lãnh đạo phong trào Hezbollah tại Lebanon, Naim Qassem, mô tả thỏa thuận là một “chiến thắng vĩ đại” cho Iran. Ông cảm ơn Tehran vì đã kiên quyết đưa lệnh ngừng bắn tại Lebanon vào thỏa thuận.

Nhận định của các chuyên gia

Các chuyên gia và nhà phân tích đã đưa ra những đánh giá trái chiều về thỏa thuận.

Amjad Taha, một nhà bình luận cấp cao tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, đã công kích mạnh mẽ thỏa thuận, đặt câu hỏi liệu Washington có một lần nữa trả tiền cho Iran để hứa hẹn những điều.

Michael Rubin, một chuyên gia về Iran, cảnh báo rằng biên bản ghi nhớ mới sẽ “đảm bảo xung đột” chứ không phải hòa bình, cho rằng nó trao quyền cho Iran mà không giải quyết các vấn đề an ninh. Ông chỉ trích thỏa thuận của Trump và vai trò của Pakistan với tư cách trung gian, gọi đây là sự phản bội lợi ích của Mỹ.

Một viện nghiên cứu cũng cảnh báo rằng thỏa thuận này khiến Iran ở “vị thế chiến lược mạnh hơn”. Viện này chỉ ra rằng Iran có thể nhận được thêm các biện pháp giảm nhẹ kinh tế bằng cách tuân thủ các điều khoản của biên bản ghi nhớ, nhưng chưa có dấu hiệu nào cho thấy chế độ này sẵn sàng nhượng bộ về chương trình hạt nhân.

Giáo sư Iran Elham Kadkhodaee kêu gọi thận trọng, cho rằng đây không phải là một thỏa thuận hòa bình toàn diện mà chỉ là một thỏa thuận tạm thời nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn và tạo không gian cho các cuộc đàm phán trong tương lai. Bà cảnh báo rằng “còn quá sớm để lạc quan”.

Quan điểm của các cường quốc

Trung Quốc đã bày tỏ quan điểm của mình thông qua một nhà ngoại giao cấp cao, nhấn mạnh với Tehran rằng điều “quan trọng” là tất cả các bên “thực sự thực hiện” cam kết của mình. Theo South China Morning Post, Tổng thống Trump đã ca ngợi Trung Quốc trong cuộc họp báo tại G7, nói rằng Bắc Kinh “đã giữ thái độ trung lập, hoàn toàn trung lập”.

Tổng thống Trump cũng ca ngợi Tổng thống Nga Vladimir Putin là “rất trung lập”. Điều này cho thấy cả hai cường quốc đều có cách tiếp cận thận trọng trước diễn biến mới tại Trung Đông.

Phản ứng của thị trường năng lượng

Giá dầu đã giảm trong những ngày gần đây khi lạc quan về một thỏa thuận hòa bình lâu dài tại Trung Đông tăng lên. Tuy nhiên, giá đã đảo chiều và tăng đột biến 5% khi có sự không chắc chắn về việc ký kết, trước khi ổn định trở lại.

Các chuyên gia thị trường năng lượng cảnh báo rằng việc vận chuyển dầu qua eo biển khó có thể trở lại mức trước chiến tranh ngay lập tức.

Những thách thức phía trước

Mặc dù đạt được bước đột phá quan trọng, biên bản ghi nhớ chỉ là một thỏa thuận khung, để lại nhiều vấn đề then chốt chưa được giải quyết.

Vấn đề hạt nhân của Iran vẫn là điểm mấu chốt. Thỏa thuận chỉ cam kết Iran pha loãng uranium đã làm giàu dưới sự giám sát của IAEA, nhưng tất cả các chi tiết kỹ thuật về cách thức và thời gian thực hiện vẫn phải được giải quyết trong giai đoạn đàm phán 60 ngày.

Chương trình tên lửa đạn đạo của Iran cũng không được đề cập chi tiết. Đây là một vấn đề mà cả ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đều tuyên bố là ưu tiên khi bắt đầu cuộc chiến.

Việc Iran tài trợ cho các nhóm vũ trang trong khu vực như Hezbollah cũng chưa được giải quyết triệt để. Mặc dù lệnh ngừng bắn được mở rộng tới Hezbollah, nhóm này hầu như không được đề cập trong thỏa thuận, và vẫn chưa rõ liệu Iran sẽ bị gây áp lực để cắt giảm hỗ trợ cho nhóm này trong vòng đàm phán tiếp theo hay không.

Việc Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt trước khi đạt được thỏa thuận cuối cùng về hạt nhân cũng là một rủi ro. Các nhà phê bình cho rằng động thái này cho phép Iran bắt đầu bổ sung ngân quỹ ngay lập tức, trước cả khi các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân bắt đầu, và từ bỏ một công cụ gây áp lực kinh tế quan trọng mà Mỹ có trước chiến tranh.

Lời kết

Thỏa thuận Mỹ - Iran đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong cuộc xung đột kéo dài hàng tháng trời. Với 14 điểm cam kết, biên bản ghi nhớ không chỉ chấm dứt chiến sự mà còn mở ra một tiến trình đàm phán phức tạp về tương lai chương trình hạt nhân của Iran, số phận eo biển Hormuz, và viễn cảnh tái thiết đất nước với gói đầu tư 300 tỷ USD.

Tuy nhiên, như nhiều chuyên gia đã chỉ ra, đây mới chỉ là bước khởi đầu. 60 ngày tới sẽ là thử thách thực sự, khi hai bên phải chuyển từ một thỏa thuận khung sang một hiệp định toàn diện, trong bối cảnh những khác biệt sâu sắc vẫn còn đó. Sự không tham gia của Israel vào tiến trình đàm phán, những diễn biến phức tạp tại Lebanon, và áp lực từ các phe phái chính trị tại cả Mỹ và Iran cũng là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến tiến trình hòa bình mong manh này.

Như nhà phân tích Iran Elham Kadkhodaee đã nhận xét, “còn quá sớm để lạc quan”. Người dân và thị trường toàn cầu sẽ theo dõi sát sao những diễn biến tiếp theo, khi mà hòa bình hay xung đột trở lại đều nằm trong những tính toán chiến lược của các bên liên quan trong 60 ngày đàm phán sắp tới.